Ontdek wat variabele kosten zijn, hoe je ze berekent en waarom ze zo belangrijk zijn voor je marge en schaalbaarheid. Je krijgt duidelijke voorbeelden per sector, simpele formules voor kost per eenheid, contributiemarge en break-even, én praktische KPI’s en scenario’s voor slimmere prijsbeslissingen. Met concrete bespaartips en veelgemaakte fouten die je makkelijk voorkomt, stuur je direct scherper op winst zonder de klantbeleving te raken.
Wat zijn variabele kosten?
Variabele kosten zijn kosten die met je omzet of productie meebewegen: hoe meer je verkoopt of maakt, hoe hoger deze kosten, en daalt je volume, dan dalen ze mee. Denk aan grondstoffen, inkoop van handelswaren, verpakking, verzendkosten, commissie of transactiekosten per order, en energie of uurloon dat rechtstreeks aan extra productie gekoppeld is. Dit staat tegenover vaste kosten, zoals huur of licenties, die (binnen een bepaalde bandbreedte) gelijk blijven ongeacht je afzet. Je rekent variabele kosten vaak per eenheid: variabele kost per stuk vermenigvuldigd met het aantal verkochte stuks geeft je totale variabele kosten voor een periode. Belangrijk is de contributiemarge: de verkoopprijs minus de variabele kosten per eenheid; dat bedrag draagt bij aan het dekken van je vaste kosten en je winst.
Bij het break-evenpunt is die bijdrage precies genoeg om je vaste kosten te dekken, zonder winst of verlies. Let ook op het kostgedrag: variabele kosten kunnen degressief worden bij volumekorting (kosten per stuk dalen bij meer volume) of progressief bij overuren en spoedleveringen (kosten per stuk stijgen bij pieken). Sommige posten zijn deels variabel en deels vast (gemengde kosten), zoals telefoonbundels of minimumafnames. Door je variabele kosten scherp te kennen, maak je betere prijsbeslissingen, onderbouw je kortingen, en zie je sneller waar je kunt opschalen of juist besparen zonder je klantbeleving te raken.
Definitie en verschil met vaste kosten
Onderstaande tabel vergelijkt variabele kosten met vaste kosten: definities, voorbeelden en hoe ze zich gedragen bij schommelingen in volume, zodat het verschil direct helder is.
| Aspect | Variabele kosten | Vaste kosten | Waarom dit relevant is |
|---|---|---|---|
| Definitie | Veranderen mee met output/omzet; totale kosten stijgen bij elke extra eenheid. | Blijven (binnen de relevante capaciteit) gelijk ongeacht output op korte termijn. | Bepaalt of kosten rechtstreeks aan producten/orders toe te wijzen zijn of tijdsgebonden zijn. |
| Voorbeelden | Grondstoffen, verpakkingen, verzendkosten per order, verkoopcommissies, betaaltransactiekosten, uurloon flexkrachten. | Huur, vaste salarissen, afschrijvingen, verzekeringen, licenties/abonnementen, basisenergie voor gebouw. | Helpt kosten correct te classificeren en te budgetteren per activiteit of periode. |
| Gedrag bij volume | Totaal vaak (ongeveer) lineair; kost per eenheid meestal constant, maar kan degressief/progressief door staffels of overuren. | Totaal blijft gelijk; kost per eenheid daalt naarmate output stijgt (spreiding over meer eenheden). | Laat schaalvoordelen en capaciteitseffecten zien bij groei of krimp. |
| Impact op winst | Bepaalt brutomarge en contributiemarge per eenheid direct. | Bepaalt break-even en totale winst bij gegeven marge per eenheid. | Break-even hoeveelheid = vaste kosten / (prijs – variabele kost per eenheid). |
| Sturing en beslissingen | Kortetermijn te beïnvloeden via prijs, inkoop, efficiëntie; geschikt voor orderacceptatie en kortingen. | Lastiger snel aan te passen; vooral relevant voor capaciteits- en investeringskeuzes. | Ondersteunt prijsstrategie, make-or-buy en scenarioanalyse. |
Kern: variabele kosten bewegen mee met output en bepalen je marge per eenheid; vaste kosten blijven (binnen capaciteit) gelijk en bepalen je break-even. Samen sturen ze winstgevendheid en schaalbaarheid.
Variabele kosten zijn de kosten die direct meebewegen met je productie of verkoopvolume. Als je meer eenheden verkoopt, stijgen je variabele kosten; bij minder volume dalen ze mee. Denk aan grondstoffen, inkoop van handelswaren, verpakkingen, verzendkosten en verkoopcommissies per order. Vaste kosten blijven in principe gelijk binnen een normale capaciteit, ongeacht hoeveel je verkoopt: huur, verzekeringen, afschrijvingen en vaste salarissen van kantoor.
Het verschil is cruciaal voor je marge: uit de verkoopprijs minus de variabele kosten per eenheid ontstaat je contributiemarge, die je vaste kosten dekt en daarna winst oplevert. Let op gemengde kosten zoals energie of telefoonbundels: een deel is vast (abonnement), een deel variabel (verbruik). Door deze scheiding helder te maken, stuur je beter op prijs, schaal en break-even.
Voorbeelden per sector
In retail zijn variabele kosten vooral de inkoop van handelswaren, verpakkingsmateriaal, betaalkosten per transactie en retourafhandeling per order. In de horeca gaat het om ingrediënten, drank, disposables zoals servetten of koffiebekers, en commissies aan bezorgplatforms; extra bezetting op piekmomenten kan ook variabel zijn als je met flexibele uren werkt. In productie zie je grondstoffen, halffabricaten, verbruiksmaterialen, uitbesteed bewerkingswerk en energie die meeloopt met machine-uren.
In e-commerce spelen pick-and-pack, verzendlabels, fulfilment per order en payment fees een grote rol. In dienstverlening kunnen externe inhuur, licenties per gebruiker of per project en dataverbruik variabel zijn. Zo koppel je per sector duidelijk welke kosten meeschalen met je volume.
Waarom variabele kosten je winst en schaalbaarheid beïnvloeden
Variabele kosten bepalen je contributiemarge per verkoop: verkoopprijs minus variabele kosten is wat je overhoudt om je vaste kosten te dekken en winst te maken. Hoe lager je variabele kosten per stuk, hoe sneller je break-even haalt en hoe meer winst elke extra order oplevert. Zijn je variabele kosten hoog, dan verdampt marge bij kortingen, promoties en duurdere acquisitiekanalen. Je schaalbaarheid hangt ook af van het kostgedrag: dalen je variabele kosten bij groei door volumekortingen of efficiëntere processen, dan stijgt je marge mee; stijgen ze juist door overuren, spoedtransport of hogere foutpercentages, dan rem je groei.
Een slanke variabele kostenstructuur vergroot je operationele hefboom (meer winst bij extra omzet), maakt opschalen veiliger en houdt je cashflow veerkrachtig.
[TIP] Tip: Bereken variabele kosten per eenheid en herbereken bij volumewijzigingen.
Zo bereken je variabele kosten
Start met het identificeren van alle kosten die met je volume meebewegen, zoals inkoop, grondstoffen, verpakking, verzendlabels, commissie en verbruiksmaterialen. Bepaal daarna de variabele kost per eenheid door alle variabele posten per product of order op te tellen (exclusief btw voor interne berekeningen). Je totale variabele kosten in een periode bereken je simpel: variabele kost per eenheid maal het aantal verkochte eenheden. De contributiemarge per eenheid is de verkoopprijs minus de variabele kosten per eenheid; dit is wat bijdraagt aan het dekken van je vaste kosten en uiteindelijk je winst.
Wil je je break-even kennen, deel dan je totale vaste kosten door de contributiemarge per eenheid om te zien hoeveel stuks je minimaal moet verkopen. Let op gemengde kosten zoals energie of bundels: splits het vaste deel (abonnement) en het variabele deel (verbruik). Houd ook rekening met volumekortingen of piekuren, waardoor je variabele kost per stuk kan dalen of stijgen. Door dit consequent te meten, stuur je scherper op prijs, marge en schaal.
Kost per eenheid en totaal (inclusief eenvoudige formule en voorbeeld)
Kost per eenheid bereken je door alle variabele posten per product of order op te tellen: VK per eenheid = inkoop + verpakking + transactiekosten + verzending + verbruik. Het totaal voor een periode is simpel: Totale VK = VK per eenheid × aantal verkochte eenheden. Voorbeeld: je verkoopt 500 stuks van een product. De inkoop is 6,00, verpakking 0,50, payment fee 0,30 en verzending 3,00 per order.
Dan is je variabele kost per eenheid 9,80 en je totale variabele kosten 9,80 × 500 = 4.900. Reken intern exclusief btw en wees consistent. Wijzigt je volume of krijg je volumekorting, pas dan de posten aan en herbereken, zodat je direct ziet wat een prijsactie of extra verkoop betekent voor je kosten en marge.
Contributiemarge en marge per product
De contributiemarge is wat je per verkocht product overhoudt nadat je alle variabele kosten hebt afgetrokken van de verkoopprijs; dat bedrag draagt bij aan het dekken van je vaste kosten en daarna aan je winst. Je marge per product reken je dus als verkoopprijs minus inkoop, verpakking, betalingstransacties, verzending en andere kosten die per stuk meeschalen. Als percentage deel je de contributiemarge door de verkoopprijs, zo vergelijk je producten en kanalen eerlijk.
Voorbeeld: verkoopprijs 20 euro, variabele kosten 12 euro, contributiemarge 8 euro en margepercentage 40 procent. Met deze cijfers beoordeel je of een korting nog rendabel is, welke producten je moet pushen, en hoeveel volume je nodig hebt om break-even te draaien en daarna winst te versnellen.
Kostgedrag: degressief vs. progressief
Degressief kostgedrag betekent dat je variabele kosten per eenheid dalen naarmate je volume groeit, bijvoorbeeld door volumekortingen, efficiëntere batchgroottes, leer-effecten of betere bezettingsgraad van machines en mensen. Progressief kostgedrag is het omgekeerde: je kosten per stuk stijgen als je opschaalt, vaak door overuren, spoedtransport, capaciteitskrapte, meer uitval of dure piekhulp. Begrijp je deze patronen, dan voorkom je verkeerde aannames in je prijs en marge.
Meet daarom je kost per eenheid bij verschillende volumes, leg drempels vast (zoals prijsbreaks en overurentarieven) en plan capaciteit zodat je zo veel mogelijk in het degressieve gebied produceert. Merk je progressie op, pak de oorzaak aan met betere planning, procesverbetering of heronderhandeling met leveranciers.
[TIP] Tip: Tel alle kosten mee die stijgen of dalen per verkochte eenheid.
Toepassing in je bedrijfsvoering
Als je variabele kosten scherp in beeld hebt, stuur je veel gerichter op winst. Je begint bij je unit economics: per product of kanaal bereken je de contributiemarge en gebruik je die voor prijszetting en kortingen. Regel één: structureel nooit onder je variabele kost per eenheid verkopen, en bij promoties vooraf doorrekenen hoeveel extra volume je nodig hebt om break-even te blijven. Met dezelfde cijfers bepaal je je verkoopdoelen: vaste kosten gedeeld door contributiemarge per stuk geeft je minimale volume. In je assortiment push je producten met hoge bijdrage en herprijs je laggards.
Voor capaciteit en operations kijk je naar kostgedrag: plan zo dat je in het degressieve gebied blijft en pak oorzaken van progressieve kosten (overuren, spoed, uitval) aan. Make-or-buy beslis je door de externe prijs per stuk te vergelijken met je interne variabele kost plus kwaliteits- en doorlooptijdeffecten. Inkoop onderbouw je met volumebreaks en minder verspilling. Koppel marketinguitgaven aan marge per order (CAC mag nooit je contributiemarge overschrijden) en monitor wekelijks per product en kanaal om snel bij te sturen.
Break-even bepalen en scenario’s doorrekenen
Je break-even is het punt waarop je contributiemarge precies je vaste kosten dekt, je draait dan geen winst en geen verlies. Reken het uit door je break-even-afzet te bepalen: vaste kosten gedeeld door contributiemarge per eenheid. Wil je het in omzet, deel je vaste kosten dan door je contributiemargepercentage. Zet vervolgens scenario’s naast elkaar: wat gebeurt er als je prijs 5% daalt, je variabele kosten per stuk 0,50 euro stijgen, verzend- of platformfees toenemen, of je retourpercentage oploopt? Kijk ook naar kostgedrag: daalt de kost per eenheid bij volume of juist niet door overuren? Werk met een simpele spreadsheet waarin je aannames kunt schuiven, test drempels en voeg een veiligheidsmarge toe.
Zo zie je snel welke knoppen het meeste effect hebben op je break-even en winstpotentieel.
Prijsstrategie en kortingen onderbouwen
Een sterke prijsstrategie begint bij je variabele kosten, omdat die de ondergrens voor je prijs bepalen. Bereken per product je volledige kost per eenheid, inclusief inkoop, verpakking, pick-and-pack, platform- en paymentfees en verzending, zodat je weet hoeveel ruimte je hebt voor korting zonder marge te verbranden. Bepaal vervolgens je gewenste contributiemarge: verkoopprijs minus variabele kosten moet genoeg bijdragen aan je vaste kosten en winstdoel.
Onderbouw elke korting met een helder doel, zoals hogere conversie, grotere orderwaarde of lagere acquisitiekosten; een korting is pas slim als de extra bijdrage uit volume of lagere marketingkosten die afslag compenseert. Houd kanaalspecifieke kosten en retourpercentages apart, want die veranderen je speelruimte. Test prijs- en kortingsscenario’s klein, meet netto marge per order, en schaal alleen op wat aantoonbaar rendeert.
Schalen, uitbesteden of zelf doen (make-or-buy)
De kern van make-or-buy is een eerlijke vergelijking tussen je interne variabele kost per eenheid en de externe prijs per stuk, inclusief alle meebewegende posten zoals transport, verpakking, platformfees en kwaliteitscontrole. Reken intern alleen met variabele kosten en eventuele extra capaciteitskosten (overuren, uitval), laat bestaande vaste kosten buiten beschouwing om geen verkeerde beslissing te nemen. Kijk verder dan prijs: wat doet uitbesteden met levertijd, foutkans, flexibiliteit en minimumvolumes? Bepaal het kantelpunt waarop een leverancier door volumekortingen goedkoper wordt, of juist duurder door piektoeslagen.
Wil je schalen, dan kan uitbesteden je variabele kosten stabiliseren en je vaste kosten laag houden, terwijl zelf doen loont als je leer-effecten en bezettingsgraad je kost per eenheid snel laten dalen.
[TIP] Tip: Bereken variabele kosten per product; pas prijs en volume daarop aan.
Meten en optimaliseren
Effectief sturen op variabele kosten begint met een solide meetbasis: leg per product en kanaal je kost per eenheid vast en splits gemengde kosten in een vast en variabel deel, zodat je appels met appels vergelijkt. Bouw een eenvoudig dashboard met kerncijfers als kost per order, contributiemarge per product, inkoopprijsvariatie, afval- of uitvalpercentage, retourratio, verzend- en paymentfees, en bekijk die wekelijks op rolling gemiddeldes om pieken en trends te zien. Koppel marketing aan marge door een duidelijke bovengrens voor acquisitiekosten te hanteren: je CAC mag nooit je contributiemarge overschrijden. Zoek snel te realiseren besparingen in inkoop (heronderhandelen, volumebreaks), logistiek (bundelen, betere verpakking, slimmere pick-and-pack) en planning om overuren en spoedzendingen te vermijden.
Meet kostgedrag bij verschillende volumes om degressieve kansen te benutten en progressieve valkuilen tijdig te spotten. Werk met kleine experimenten: test alternatieve leveranciers, batchgroottes of verzendopties en beoordeel het effect op kost per eenheid én klanttevredenheid. Stel doelen per kostbucket en wijs eigenaars aan, zodat verbeteringen ook blijven staan. Zo maak je variabele kosten transparant, verlaag je je drempel naar winst en kun je met meer vertrouwen opschalen zonder je marge of cashflow onder druk te zetten.
Kpi’s en dashboards (kost per order, marge per product, afvalpercentage)
Een goed dashboard geeft je in één oogopslag grip op variabele kosten. Start met kost per order: deel je totale variabele kosten door het aantal orders, zo zie je direct kanaal- of seizoenseffecten. Meet marge per product als verkoopprijs minus variabele kosten per stuk en voeg het margepercentage toe om producten en kanalen eerlijk te vergelijken. Houd ook je afvalpercentage bij, het aandeel verspilde materialen of uitval in productie, omdat kleine verbeteringen daar snel marge opleveren.
Koppel data uit je webshop, ERP en fulfilment en werk met dag- of weekupdates en rolling gemiddelden om ruis te filteren. Stel drempelwaarden en alerts in, segmenteer per SKU, kanaal en verzendmethode, en bespreek de cijfers vast in je ritme, zodat je sneller kunt bijsturen.
Snel besparen zonder klantimpact
Wil je snel variabele kosten verlagen zonder dat klanten iets merken? Richt je op stille winstpakkers in inkoop, logistiek, betalingen en proceskwaliteit.
- Inkoop en verzending: heronderhandel prijzen en volumebreaks, bundel bestellingen, kies lichtere en passender verpakkingen, en routeer automatisch naar de goedkoopste vervoerder die je beloofde levertijd haalt.
- Transactiekosten: stuur klanten subtiel naar betaalmethoden met lagere fees via logische standaardkeuzes en volgorde, behoud alle opties en communiceer transparant.
- Kwaliteit en operatie: verlaag afval en uitval met betere werkinstructies, slimme snij- en batchplanning en een korte kwaliteitscheck; optimaliseer pickvolgorde en locatie-indeling in het magazijn om looproutes te verkorten en herwerk en retouren te verminderen.
Test elke aanpassing kleinschalig, meet de impact op kost per order en marge per product, en schaal alleen wat aantoonbaar werkt. Zo dalen je variabele kosten terwijl service en levertijd op niveau blijven.
Veelgemaakte fouten en hoe je ze voorkomt
Veel gemaakte fouten bij variabele kosten zijn het weglaten van ogenschijnlijk kleine posten en het te rooskleurig inschatten van volumes. Je vergeet bijvoorbeeld payment- en platformfees, verpakking, pick-and-pack, retour- en herwerkkosten of brandstoftoeslagen, waardoor je marge te hoog lijkt. Ook reken je soms met btw of oude inkoopprijzen, of je boekt gemengde kosten niet netjes op in een vast en variabel deel.
Kanaalverschillen negeren (andere fees en retourratio’s) en promoties onder je variabele kost per stuk laten zakken komen ook vaak voor. Voorkom dit met een vaste kostenchecklist per order, actuele prijstabellen, segmentatie per SKU en kanaal, rekenen exclusief btw, en een simpel dashboard met drempelwaarden. Doe maandelijkse updates en gevoeligheidsanalyses, zodat je tijdig bijstuurt.
Veelgestelde vragen over wat zijn variabele kosten
Wat is het belangrijkste om te weten over wat zijn variabele kosten?
Variabele kosten veranderen mee met je output: per extra eenheid stijgen ze, in tegenstelling tot vaste kosten. Voorbeelden: grondstoffen, transactiekosten, verzendkosten, freelance-uren. Ze bepalen je contributiemarge, break-even en schaalbaarheid, dus direct je winstpotentieel.
Hoe begin je het beste met wat zijn variabele kosten?
Inventariseer variabele posten per order/product; bereken kost per eenheid en totaal: variabele kost = hoeveelheid × kost per eenheid. Bepaal contributiemarge per product, analyseer kostgedrag (degressief/progressief), en bouw een simpel dashboard met KPI’s.
Wat zijn veelgemaakte fouten bij wat zijn variabele kosten?
Vaste en variabele kosten door elkaar gooien, kortingen/volume-effecten negeren, en geen break-even of scenarioberekeningen maken. Ook fout: contributiemarge niet per product meten, afval en uitval onderschatten, en make-or-buy beslissingen niet financieel onderbouwen.
